Η λέξη άγιος δηλώνει αυτόν που δεν έχει σχέση με την αμαρτία. Έτσι, επειδή μόνο ο Θεός δεν έχει σχέση με την αμαρτία, Αυτός είναι ο μόνος Άγιος. Επίσης Άγιος είναι και ο Χριστός ο Οποίος είπε, « τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; » (Ιω. η’, 46).

Οι πιστοί λοιπόν ομολογούν και λένε, Άγιος ο Θεός, Άγιος ισχυρός, Άγιος αθάνατος, ελέησον ημάς. Με το ελέησον ημάς προφανώς δηλώνουν ότι δεν είναι απαλλαγμένοι από την αμαρτία και ζητούν να τους ελεήσει ο Θεός και να τους αγιάσει. Επί της γης λοιπόν ουδείς αναμάρτητος και κατά συνέπεια ουδείς άγιος έστω και αν κάποιοι ονομάζουν κάποιους. αγίους. Αυτό όμως είναι άλλο θέμα.

Και αυτοί ακόμα που η Εκκλησία, μετά την εκδημία τους από τη γη, τους ονόμασε αγίους, όταν ζούσαν μεταξύ των ανθρώπων δεν έλεγαν για τον εαυτό τους ότι είναι άγιοι. Αντιθέτως μάλιστα ομολογούσαν λέγοντες, « Εις Άγιος, εις Κύριος, Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός. Αμήν».

Τώρα όμως που επίσημα ονομάζονται άγιοι τα πράγματα είναι διαφορετικά. Τώρα που ο Ίδιος ο Θεός έχει δείξει γι’ αυτούς σημεία αγιότητας αποτελούν όλοι το χορό των αγίων και όλοι ανεξαιρέτως ονομάζονται από τους πιστούς άγιοι. Ως αγίους τους τιμά πρωτίστως η Εκκλησία και το κάνει αυτό κυρίως για να τους προβάλει στους πιστούς ως παραδείγματα προς μίμηση. Έτσι ενώ όλοι ονομάζονται άγιοι, επειδή πλέον δεν έχουν σχέση με την αμαρτία, όπως γράφτηκε παραπάνω, ανάλογα με την βιωτή του καθενός και τον τρόπο τελευτής του, έχουμε κατηγορίες αγίων και ονομασίες.

Όλοι πάντως ανήκουν στο σύνολο των αγίων και ονομάζονται άγιοι. Όσοι όμως μαρτύρησαν λέγονται μάρτυρες. Αν ήταν και ιερείς λέγονται ιερομάρτυρες. Αν το μαρτύριο ήταν τρανό, λέγονται μεγαλομάρτυρες. Αν έζησαν αγία και οσία ζωή λέγονται οσιομάρτυρες. Αν ήταν και παρθένες λέγονται οσιοπαρθενομάρτυρες.

Όσοι όμως δεν μαρτύρησαν αλλά έζησαν οσιακή και αγία ζωή σύμφωνα με το θέλημα του Θεού λέγονται όσιοι ή απλώς άγιοι. Εννοείται ότι ανεξάρτητα από τους επί μέρους χαρακτηρισμούς όλοι ονομάζονται άγιοι όπως για παράδειγμα ο μεγαλομάρτυς Δημήτριος λέγεται άγιος Δημήτριος, ο Απόστολος Ανδρέας λέγεται Άγιος Ανδρέας κ.ά. Άρα οι επί μέρους χαρακτηρισμοί αναφέρονται στους αγίους, οπότε ένας άγιος μπορεί να ονομάζεται όσιος ή μάρτυρας. Ένας όμως μάρτυρας ή όσιος ονομάζεται επίσημα άγιος όταν γίνει η αναγνώρισή του από την Εκκλησία. Παράδειγμα ο άγιος Κοσμάς που η επίσημη αναγνώρισή του έγινε μετά περίπου τριακόσια χρόνια, αν δεν κάνω λάθος. Με λίγα λόγια άγιοι λέγονται όλοι οι άγιοι, ενώ όσιοι λέγονται οι άγιοι που είχαν οσιακή ζωή. 

Ιωάννης Χ. Δήμος, πτχ. Θεολ. & Φιλοσ. Πανεπιστημίου Αθηνών